Twee staten voor Joden en Palestijnen: is dat nog steeds de beste weg naar vrede? Of moeten we erkennen dat dit plan is mislukt? Twee theologen zoeken antwoorden.
“Israël heeft de tweestatenoplossing gedood”, zei de Palestijnse politicus en oud-onderhandelaar Mustafa Barghouti zaterdag in een interview met Trouw. Hij gelooft er niet meer in, en pleit voor een ‘eenstaatoplossing’: één democratische staat met gelijke rechten voor iedereen, Jood en Palestijn.
Heeft Barghouti een punt? Door de aanslag van Hamas vorig jaar en de oorlog in Gaza, waar Israël zich volgens Barghouti bezondigt aan genocide, lijkt de tweestatenoplossing verder weg dan ooit. Toch blijft de internationale gemeenschap eraan vasthouden. Ook voor de nieuwe Nederlandse regering is die het ‘uitgangspunt’, staat in het regeerprogramma. Is dat nog realistisch?
“Ik vind Barghouti’s betoog heel belangrijk”, zegt Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en publiekstheoloog. “Het is hoog tijd dat we inzien dat de Oslo-akkoorden dood zijn. Er werd de Palestijnen een eigen staat voorgehouden, maar er was geen manier ingebouwd om Israël te laten stoppen met de annexatie van bezette gebieden. Israël ging dus door met het bouwen van illegale nederzettingen. Dat maakte een Palestijnse staat onmogelijk: Palestijnen hielden enkel kleine eilandjes over. Die tweestatenoplossing is daarmee verworden tot een holle frase. Dat is schadelijk en vervreemdend. De internationale gemeenschap houdt vast aan de tweestatenoplossing, zonder dat de manier waarop Israël dat zeer doelbewust onmogelijk heeft gemaakt consequenties heeft. Dat is holle retoriek die Israël in de kaart speelt.”
Marianne van Praag, rabbijn van de Liberaal Joodse Gemeente in Den Haag: “Ik ben het totaal niet met Barghouti eens. Hij heeft het over een genocide in Gaza. Er wordt daar zo makkelijk over gesproken, terwijl het vanuit mijn optiek niet gaat om het uitroeien van het Palestijnse volk, maar van Hamas, die nog altijd in zijn handvest de absolute vernietiging van Israël heeft staan.”
“Laat het duidelijk zijn: er worden fouten gemaakt, en ieder slachtoffer dat valt, dat is verschrikkelijk. Maar als Hamasstrijders zich in burgerdoelen nestelen en weigeren gijzelaars terug te geven, is dat geen eerlijke onderhandelingspositie. Het is makkelijk om genocide te roepen als ze hun eigen mensen als schild gebruiken. Ik vind het moeilijk om er van buitenaf over te oordelen. Barghouti zegt dat Israël de tweestatenoplossing heeft gedood, maar dat is gewoon niet waar. In 2008 is er een vergaand vredesvoorstel gedaan door Israëlische premier Ehud Olmert aan de Palestijnse leider Mahmoud Abbas, maar die verwierp dat. Daar heeft niemand het over.”
“Ik ben voor vreedzaam samenleven, natuurlijk. Maar in die eenstaatoplossing geloof ik niet zo. Het meest praktische zou toch nog steeds zijn: twee staten naast elkaar. Dan kan ieder zijn eigen identiteit intens beleven. In mijn optiek kom je dan verder. Maar misschien is dat heel naïef.”
“Er moet voor zo’n tweestatenoplossing aan beide kanten een heleboel gebeuren. Fundamenteel is dat beide partijen elkaars bestaansrecht erkennen. Dat is een absolute voorwaarde. De Palestijnen zullen iets moeten doen aan hun corrupte leiders. Aan Israëlische zijde moet iets gedaan worden aan de nederzettingen. Die vind ik ook niet goed.”
Stegeman: “Ik vind het absurd om nu over deze scenario’s te praten, terwijl in Gaza mensen worden gedood, en ook op de Westoever het geweld steeds heftiger wordt. Wat blijft er straks überhaupt nog over om een staat van te maken? We praten nu over hoe het ná de oorlog in Gaza verder moet, maar de prioriteit moet nu zijn: deze genocide stoppen.”
“Barghouti zegt dat een oplossing ligt in één staat voor alle burgers waarin iedereen gelijk is. Ik ben het met hem eens, hoe utopisch het op dit moment ook klinkt. Eigenlijk heb je nu de facto al één staat, alleen is het een apartheidsstaat, zonder gelijke rechten voor alle burgers. Een staat met bezette gebieden, waarin Israël nu tekeergaat. Die apartheidsstaat zal ontmanteld moeten worden. Nu is er te veel trauma, pijn en racisme, maar het is niet zo dat Palestijnen en Israëlische Joden niet kunnen samenleven. Wil een eenstaatoplossing ooit gaan lukken, dan zou het gebied een soortgelijk proces moeten doormaken als Zuid-Afrika na de afschaffing van apartheid, met de waarheids- en verzoeningscommissies. We moeten inzien dat Israël een apartheidsstaat is en die met dwang vanuit de internationale gemeenschap ontmantelen. Daarmee bedoel ik niet: Israël opheffen. Maar zonder die ontmanteling van de apartheid is er geen enkele oplossing denkbaar. Dat gaat niet alleen over de bezette gebieden. Het probleem is dat ook in Israël zelf minderheden tweederangsburgers zijn.”
Van Praag: “Dat vind ik echt te kort door de bocht. Palestijnse Israëli’s zitten met een eigen partij in het parlement, nota bene! Op de Hebrew University is een groot percentage van de studenten Palestijns. Natuurlijk, Israël is niet heilig, er worden fouten gemaakt. Maar dan wil ik toch ter verdediging aanvoeren dat het land zich vaak bedreigd voelt en geen bestaanszekerheid kent.”
Stegeman: “Een eenstaatoplossing zou het einde betekenen van een bepaald soort zionisme. In het verleden, voor de stichting van de staat Israël, waren er verschillende soorten zionisme. Zo was er ook een variant die zei: we moeten het land delen. Maar uiteindelijk won de harde, uitsluitende variant: zo min mogelijk Arabieren. Het ideaal van een Joodse staat – hoe begrijpelijk het verlangen naar een Joodse staat ook was in de context van Europese vervolgingen – leidt altijd tot het probleem: wat doe je met minderheden? En dan heb je ook nog de Palestijnse vluchtelingen die het recht hebben terug te keren. In het algemeen is een staat met een dominante etno-religieuze groep geen goed idee.”
Van Praag: “Ook ik denk dat het zionisme herschreven moet worden. Maar de Joden moeten wel een plek hebben waar ze veilig Joods kunnen zijn. Dat is een absolute eis. Er zijn een heleboel Joden buiten Israël die zich niet veilig voelen. Als ik naar de synagoge ga, moet de marechaussee voor de deur staan om ons te bewaken. Dat is toch te zot voor woorden? Ik denk dat de wereld onderschat wat dat met mensen doet. Ik denk soms, heel simplistisch: als mensen elkaar in de ogen kijken en elkaars pijn herkennen, en hun nationale narratief herschrijven zodat er ook plaats is voor de ander, dan kun je tot een gesprek komen. Er zijn velen die vrede willen. Het probleem zijn de extremisten, aan alle kanten. Zolang die de macht hebben, kom je niet verder. Zij zijn niet uit op een oplossing, maar hebben baat bij conflict.”
verschenen in het Theologisch Elftal van Trouw, 20 september 2024